Machtswellusteling
Zelfs in Brussel komt von der Leyen meer en meer onder druk.
(Artikel door Pieter Cleppe, ondervoorzitter van Libera! en hoofdredacteur van BrusselsReport.eu.)
Charles Michel, voormalig Belgisch Premier en voormalig voorzitter van de Europese Raad gaf onlangs forse kritiek op Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen.
Hij verwijt haar “een uiterst autoritair beleid” en stelde daarbij: “Nooit eerder had ik zo’n moeilijke werkrelatie met een collega. (…) Commissieleden spelen geen enkele rol meer.” Daarbij gaf hij ook aan: “Ze hoort zich in te zetten voor de Europese eengemaakte markt. Er is niets gebeurd. Ze hoort zich in te zetten voor de financiële markten. Er is niets gebeurd. Op dat gebied is het resultaat nul, en dat is een tragedie.”
Het is niet de eerste keer dat de bestuursstijl van von der Leyen wordt gehekeld. Verleden zomer kreeg de Duitse CDU-politica forse kritiek van binnen haar eigen instelling omdat ze de details van het Commissievoorstel voor de Europese meerjarenbegroting zo lang geheim hield.
Ondanks verzoeken van andere EU-Commissarissen om de begrotingsdetails van tevoren te ontvangen, ontvingen zij de definitieve cijfers over het voorstel pas enkele minuten voor de beslissende vergadering over het thema. Die begon dan ook met vier uur vertraging. “Waarom krijgen we nu pas de nodige informatie?” klaagde een EU-Commissaris tegen von der Leyen. Een EU-ambtenaar vertrouwde de Financial Times toe: “Er werd in feite van hen gevraagd om dit zomaar goed te keuren... Zo leid je de Commissie niet.”
De krant berichtte toen dat haar “gecentraliseerde” aanpak op verzet botste, waarbij ambtenaren stellen dat Von der Leyen en Björn Seibert, haar machtige stafchef, het kringetje van echte “decision makers” nog wat kleiner hebben gemaakt in vergelijking met de eerste bestuurstermijn van von der Leyen, tussen 2019 en 2024. Een topdiplomaat zei voorts over het proces om het begrotingsvoorstel op te maken: „Ik heb het nog nooit zo erg meegemaakt. (…) Niemand wist tot op het laatste moment wat hij zou krijgen of wat hij zou moeten betalen.“ “Als het binnen de Commissie al zo slecht verloopt, wie weet hoe erg het dan pas wordt wanneer de echte onderhandelingen met de lidstaten van start gaan“, stelde nog een andere EU-diplomaat.
Machtswellust
De gecentraliseerde aanpak leidde er ook toe dat de Commissievoorzitter de afgelopen jaren geregeld moest worden teruggefloten. Dat was het geval voor haar plannen om het EU-lidmaatschap van Oekraïne versneld te realiseren, net als haar voorstellen om bevroren Russische tegoeden te confisceren ter financiering van Oekraïne, een bijzonder riskant experiment dat op fors verzet van de Belgische regering stuitte. Ook Von der Leyen’s oproep voor een „drone-muur“ langs de Russische grens liep op niets uit.
Eric Maurice, beleidsanalist bij de denktank European Policy Centre, stelt hierover: “Ze overschrijdt haar bevoegdheden en probeert een politieke rol te spelen, iets wat voor haar instelling niet is toegestaan”. Het leidde allemaal tot heftige weerstand bij de EU-lidstaten en het Europees Parlement.
Ook bij Brusselse journalisten stoot de aanpak van de Commissievoorzitter op verzet. Een ietwat kritischer toon van EU-nieuwskanaal Euractiv leidde er toe dat journalisten van het medium niet langer welkom waren bij zogenaamde “achtergrondbriefings” - exclusieve bijeenkomsten waarbij de adviseurs van voorzitter Ursula von der Leyen zorgvuldig geselecteerde media uitnodigen met als doel een bepaalde boodschap te promoten.
Euractiv-hoofdredacteur Matthew Karnitschnig schreef hierover in december: “Eerlijk gezegd is dat geen groot verlies, maar het weerspiegelt wel een bredere sfeer van vijandigheid vanuit het kantoor van de voorzitter van de Commissie ten opzichte van journalisten die weigeren zich aan haar regels te houden. Onze verslaggevers werden zelfs blootgesteld aan direct verbaal geweld door de entourage van de voorzitter.”
Dat de Europese Commissie voor agressieve lobbypraktijken niet terugschrikt bleek ook uit een groot schandaal in 2025, waarbij bekend werd dat de instelling jarenlang een heel ecosysteem van niet-gouvernementele organisaties (NGO’s) heeft betaald om te lobbyen, onder meer voor de “Green Deal”, een pakket peperdure klimaatregulering. Zeker 7 miljard euro aan belastinggeld zou daarvoor zijn uitgegeven.
De Duitse krant Die Welt onthulde hierover ook dat “niet-gouvernementele organisaties in ruil voor financiering volgens de contracten moesten lobbyen en bijvoorbeeld strijden tegen kolencentrales, pesticiden en de vrijhandelsovereenkomst tussen Europa en Zuid-Amerika (Mercosur).” Dat is opvallend, want ondertussen probeerde diezelfde Europese Commissie ondertussen wel een handelsakkoord met het Latijns-Amerikaanse handelsblok Mercosur te finaliseren.
Nederlands Europarlementslid Dirk Gotink (NSC) stelt bovendien dat de Europese Commissie NGO’s financiert die actief betrokken zijn bij rechtszaken tegen lidstaten. Dat gaat nog een stap verder. Tegen dit alles kwam wel reactie. In juni 2025 stemde het Europees Parlement in met de oprichting van een speciale werkgroep voor onderzoek en toezicht op de financiering van NGO’s.
Weerwerk tegen NGO’s
Het past in een bredere sfeer waarbij bijzonder activistische NGO’s die jarenlang grote invloed hadden op het beleid eindelijk wat weerwerk te verduren krijgen. Zo is Greenpeace allicht een van de bekendste NGO’s ter wereld. Het verloor onlangs een grote rechtszaak in de Verenigde Staten, waarbij het veroordeeld werd om 345 miljoen euro te betalen aan een energiebedrijf, nadat de NGO schuldig was bevonden aan laster, sabotage, huisvredebreuk en het opzettelijk verstoren van de bedrijfsvoering van het bedrijf. Dat kan Greenpeace zelfs failliet doen gaan. Ze probeert nu om de uitkomst van de Amerikaanse rechtszaak ongedaan te maken door in Nederland te gaan procederen tegen de tegenpartij, en wel op basis van een nieuwe Europese “SLAPP” – richtlijn. “SLAPP” verwijst naar “Strategic Lawsuits Against Public Participation”.
De wetgeving is bedoeld om rechtszaken die worden aangegaan ter intimidatie tegen te gaan, maar het is maar zeer de vraag of Greenpeace zich succesvol zal kunnen beroepen op die Europese richtlijn. Frivole “SLAPP” - rechtszaken ter intimidatie zijn inderdaad een probleem, maar Greenpeace heeft wel keer op keer het deksel op de neus gekregen, dus men zo “frivool” waren de argumenten van de tegenpartij dan toch niet. De denktank Consumer Choice Centre waarschuwt dat dergelijke Europese wetgeving misbruikt dreigt te worden door organisaties als Greenpeace “om aansprakelijkheid voor een rechterlijk vonnis en oordeel door een jury te ontlopen.” In een studie wijst ze er op dat dit belangrijke investeringen in kritieke infrastructuur kan ondermijnen en ook tot nog duurdere energieprijzen aanleiding kan geven. Ze wil dat de Europese Commissie maatregelen neemt om te voorkomen dat NGO’s het toepassingsgebied van de nieuwe richtlijn misbruiken voor dit soort acties.
Of de Commissie hieraan gehoor zal geven, valt nog te bezien, maar in elk geval is er beterschap op komst in Brussel. Na het uitbarsten van het NGO-schandaal gaf de Europese Commissie al toe dat die zich hadden ingelaten met “ongeoorloofde lobbyactiviteiten” die waren gefinancierd uit de Europees LIFE-fondsen. Dat gebeurde tijdens de vorige bestuursperiode van de Europese Commissie, met Frans Timmermans als vice-voorzitter en grote gangmaker achter de Green Deal.
De kritiek die Charles Michel op von der Leyen gaf, wordt in Brussel door weinigen tegengesproken. Von der Leyen overleefde al enkele moties van wantrouwen in het Europees Parlement. Zij slaagt er allicht wel in om haar mandaat uit te doen, want als zij moet vertrekken, komt weer een hele discussie over het invullen van andere Europese topjobs op gang. Nu de Green Deal niet meer op veel publieke goedkeuring kan rekenen, komt de bestuursstijl waardoor dit soort wetgeving tot stand is gekomen echter meer en meer onder druk.