Centrale planner of creatieve ondernemer?

“Show me the incentives and I will show you the outcome.”

(Artikel door Peter De Keyzer, oprichter van Growth Inc. en laureaat van de Prijs voor de Vrijheid 2014 van denktank Libera!, zoals oorspronkelijk gepubliceerd op LinkedIn op 1 maart 2026.)

Zo vatte de legendarische belegger Charlie Munger de economische wetenschap samen in één zin. Het gedrag van mensen wordt gestuurd door de beloning die ze in het vooruitzicht hebben, niet door wat ze zelf van tevoren beloven.

Met het nieuwe European Competitiveness Fund — een oorlogskas van 409 miljard euro — staat Europa voor deze keuze. Het fonds zal ingezet worden om de Europese concurrentiekracht te versterken. Maar hoe gaan we die middelen inzetten? Kiezen we voor subsidies of voor tax credits? Ofwel geef je 1 miljoen euro subsidies in de hoop dat er een mooi bedrijf of nieuwe technologie groeit. Ofwel beloof je een ondernemer dat hij eerst een succesvol bedrijf moet bouwen. Wanneer het winstgevend is, moet hij het eerste miljoen aan verschuldigde winstbelasting niet betalen. Twee totaal verschillende incentives, twee totaal verschillende uitkomsten.

Subsidies zijn een inspanningsverbintenis. De overheid stort geld op de rekening in de hoop dat er iets moois gebeurt. Maar als het project faalt en het geld is opgebrand? Belastinggeld weg, geen resultaat. Subsidies leiden bovendien tot willekeur. Welke ambtenaar kan door een glazen bol zien op welk product de markt binnen tien jaar zit te wachten? Subsidies creëren vooral een leger aan "subsidie-entrepreneurs" die gespecialiseerd zijn in het invullen van complexe formulieren en het voorspiegelen van luchtkastelen in plaats van het bedienen van klanten.

Een tax credit is een resultaatsverbintenis: je krijgt pas je beloning wanneer je winstgevend bent. Je moet dus eerst met eigen middelen een levensvatbaar, werkend bedrijf bouwen met producten waarop klanten zitten te wachten. Geen winst? Geen voordeel. Wie als ondernemer winst maakt, heeft bewezen iets te hebben gecreëerd waarop de wereld zit te wachten.

Achter beide instrumenten schuilen twee radicaal verschillende maatschappijvisies. Wie pleit voor subsidies, gelooft in de alwetendheid van de overheid. Het is de illusie dat de staat succes kan "maken" door geld naar favoriete projecten te sturen. De tax credit werkt helemaal anders. Die vertrekt vanuit vertrouwen in ondernemerschap. De ondernemer weet zelf het beste hoe hij een succesvol bedrijf moet bouwen en moet zelf de risico’s dragen. Wanneer er winst wordt gemaakt, is de belastingaftrek een beloning voor het risico. Per euro uitgegeven overheidsgeld zal een tax credit dan ook veel meer nieuwe bedrijven, werkgelegenheid, winst en innovatie opleveren dan subsidies.

Kiezen we voor de wijsheid van centrale planners of kiezen we voor decentraal ondernemerschap?  Kiezen we voor subsidies, dan krijgen we wild klinkende plannen, bureaucratische rompslomp en een spoor van verbrand belastinggeld. Kiezen we voor de tax credit dan moeten ondernemers eerst zélf de risico’s nemen en beslist de markt wie de winnaar is.  

"Show me the incentives and I will show you the outcome."